Эрзурум қалъаси — тарих ва цивилизациялар чорраҳаси
Эрзурум қалъаси тепалик устида жойлашган ички қалъа ва уни ўраб турган уч қаторли ташқи мудофаа деворларидан иборат бўлган. Тарихий манбаларга кўра, қалъа илк бор V асрда Византия империяси даврида бунёд этилган. Асрлар давомида у Сосонийлар, Араблар, Салжуқийлар, Мўғуллар, Илхонийлар, Оққўйунлилар, Сафавийлар ва ниҳоят Усмонийлар ҳукмронлиги остида бўлган. 1514 йилда Явуз Султон Селимнинг Чалдирон юриши ортидан Эрзурум тўлиқ Усмонийлар давлатига қўшилган.
Қалъа мажмуаси таркибидаги энг муҳим тарихий ёдгорликлардан бири — Тепси Минора (Соат минораси) ҳисобланади. Ушбу минора 1124–1132 йилларда Салтуқийлар амири Музаффар Ғозий томонидан қурилган. Дастлаб минора сифатида барпо этилган бу иншоот XIX асрда қайта таъмирланиб, устига соат ўрнатилган. Икки рангли кесма тошлардан қурилган цилиндрсимон танаси ва геометрик безаклари билан Тепси Минора Анадолудаги энг қадимий минора анъаналарининг ёрқин намунаси саналади.
Мажмуанинг яна бир муҳим қисми — Эрзурум қалъаси масжидидир. Китобаси сақланиб қолмаган ушбу масжид XII асрда Салтуқийлар даврида барпо этилган бўлиб, Эрзурумдаги энг қадимий турк-ислом меъморий иншоотларидан бири сифатида эътироф этилади. Тўртбурчак шаклдаги масжиднинг қибла девори билан туташган тузилиши, қалин таянч устунлари ва гумбазли ечими ўз даври меъморчилигининг ноёб намунаси ҳисобланади. Масжид турли даврларда таъмирланиб, бугунги кунгача сақланиб қолган.
Бугунги кунда Эрзурум қалъаси, Тепси Минора ва Қалъа масжиди бир-бирига яқин жойлашган ягона тарихий мажмуани ташкил этади. Бу маскан нафақат тарих ихлосмандлари, балки Эрзурумнинг бетакрор манзараларини томоша қилишни истаган сайёҳлар учун ҳам ўзига хос жозибага эга.
Эрзурумга йўл олган ҳар бир меҳмон ушбу тарихий мажмуага ташриф буюриб, минг йиллик тарихни ўз кўзи билан кўриши ва ўтмиш билан бугун орасидаги узвий боғлиқликни ҳис қилиши мумкин.
Учқун Намозов
Туркиянинг Эрзурум шаҳридан махсус.
