Kvartira-muzeydan O‘zbekiston tarixining eng katta xazinasigacha: 150 yillik tarixga ega O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi haqida nimalarni bilamiz?
O‘zbekistondagi eng qadimiy muzeylardan biri bo‘lgan O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi 2026-yilda o‘zining 150 yilligini nishonlamoqda. Uning tarixi 1876-yilda Toshkentda tashkil etilgan ilk muzeydan boshlanadi. Bir yarim asr davomida muassasa bir necha bor nomini, maqomini va tuzilmasini o‘zgartirdi, turli yo‘nalishlardagi muzey va kolleksiyalarni o‘zida birlashtirdi. Bugun u O‘zbekistonning eng yirik tarixiy muzeylaridan biri sifatida mamlakatning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo‘lgan tarixini namoyish etib kelmoqda.
Muzeyning tarixi 1876-yil 12-iyuldan boshlanadi. O‘sha paytda Toshkent Turkiston general-gubernatorligi tarkibida bo‘lgan. Dastlab "Toshkent muzeyi" sifatida tashkil etilgan muassasa shahardagi tarix, tabiat, etnografiya va boshqa yo‘nalishlarga oid materiallarni jamlashdan boshlab, vaqt o‘tishi bilan yirik ilmiy-ma’rifiy markazga aylandi.
Muzeyning dastlabki tashkil etilishida o‘sha davrda Toshkentda faoliyat yuritgan jurnalist va jamoat vakillarining ham hissasi bo‘lgan.
Muzeyning dastlabki ekspozitsiyasi esa alohida e’tiborga loyiq. Muzey direktori etib tayinlangan, “Turkestanskiye vedomosti” gazetasining sobiq muharriri va o‘lkashunos N. A. Mayev bino yo‘qligi sababli muzey ekspozitsiyasini o‘z uyida joylashtirgan. 1876-yilda tashkil etilgan muzeyning ilk ekspozitsiyasi Mayevning uyida faoliyat yuritgan va u yerda 1878-yilgacha saqlangan.
Muzey 1880-yilda “Toshkent ommaviy muzeyi”, 1883-yilda esa Turkiston ommaviy kutubxonasi va muzeyi tarkibidagi muassasalardan biri sifatida faoliyat yuritgan. Bu davrda uning fondi tobora kengayib, mintaqaning tabiati, arxeologiyasi, etnografiyasi va tarixiga oid ashyolar bilan boyib bordi.
1918-yilda muassasa “Turkiston xalq o‘lkashunoslik muzeyi” nomini oldi. Keyingi yillarda uning tarkibi va vazifalari yana o‘zgardi. 1922-yilda O‘rta Osiyo bosh muzeyi, 1925-yilda esa O‘rta Osiyo tarixi va inqilob tarixi muzeyi sifatida faoliyat yuritdi.
Muzey tarixining keyingi bosqichida u nafaqat Toshkent, balki butun Markaziy Osiyo hududining tarixini o‘rganish va namoyish etishga ixtisoslashgan yirik ilmiy markazga aylandi. Turli davrlarda tabiiy fanlar, ishlab chiqarish kuchlari, tarix, inqilob, adabiyot va san’atga oid yo‘nalishlar alohida tashkilotlarga ajralib chiqdi yoki muzey tarkibiga qo‘shildi.
Shu sababli muassasa tarix davomida “Markaziy Osiyo tarixi muzeyi” mazmunidagi nom bilan ham faoliyat yuritgan. Uning asosiy vazifalaridan biri hudud tarixini yagona ilmiy makonda o‘rganish va jamlangan ashyolarni saqlashdan iborat bo‘lgan.
1930-yillarga kelib muzey tarkibidagi ayrim yo‘nalishlar mustaqil muzeylarga aylana boshladi. Tabiat va ishlab chiqarish kuchlariga oid bo‘limlar alohida muassasa sifatida ajralib chiqdi. Keyinchalik san’at, adabiyot va boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha ham mustaqil muzeylar shakllandi.
Bugungi kunda O‘zbekiston davlat san’at muzeyi, O‘zbekiston davlat tabiat muzeyi va boshqa ixtisoslashgan muassasalar tarixida ham ushbu jarayonlarning izlarini ko‘rish mumkin. Ya’ni bugungi muzeylar tizimining shakllanishida 1876-yilda tashkil etilgan dastlabki Toshkent muzeyining o‘rni alohida.
1943-yilda O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyi O‘zbekiston Fanlar akademiyasi tizimiga o‘tkazildi. Shu tariqa muzeyning ilmiy-tadqiqot faoliyati yanada kuchaydi.
Muzey nafaqat tarixiy ashyolarni saqlaydigan maskan, balki arxeologiya, numizmatika, etnografiya va tarix bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boradigan muassasaga aylandi. Uning fondlaridagi ashyolar ilmiy izlanishlar uchun muhim manba vazifasini bajara boshladi.
1969-yilda muzeyga taniqli yozuvchi va olim Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek nomidagi O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyi maqomi berildi. Oradan ko‘p o‘tmay, 1970-yilda muzeyning bugungi binosi qurildi.
Toshkent me’morchiligining XX asr ikkinchi yarmidagi muhim namunalaridan biri hisoblangan bino o‘zining kubsimon shakli, geometrik kompozitsiyasi va quyoshdan himoyalovchi marmar panellari bilan ajralib turadi. Binoning asosiy shakli Sharq me’morchiligidagi abadiylik ramzi bo‘lgan kub g‘oyasi bilan bog‘lanadi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, muzeyning mazmuni va nomida ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi. 1992-yil 21-aprelda u “O‘zbekiston tarixi muzeyi” deb nomlandi.
1994-yil 5-avgustda esa bugungi “O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi” nomi berildi. Shu tariqa muzey O‘zbekistonning milliy tarixini qadimgi davrlardan to zamonaviy bosqichgacha yaxlit holda namoyish etuvchi asosiy davlat muzeylaridan biriga aylandi.
Bugungi kunda muzey fondlarida 370 mingga yaqin ashyo saqlanadi. Ular orasida arxeologik, numizmatik, etnografik materiallar, tarixiy hujjatlar, fotosuratlar va turli moddiy yodgorliklar mavjud.
Fondning eng yirik qismlaridan biri yangi va eng yangi davrga oid fotosurat va hujjatlar bo‘lib, ular 120 mingdan ortiqni tashkil etadi. Numizmatik kolleksiyada 100 mingdan ortiq, arxeologik fondlarda esa 70 mingdan ortiq ashyo mavjud. Etnografik kolleksiyada 18 mingga yaqin, moddiy yodgorliklar fondida esa 18 mingdan ortiq ashyo jamlangan.
Muzeyning ekspozitsiyasi O‘zbekiston hududidagi tarixiy jarayonlarni xronologik ketma-ketlikda namoyish etadi. Unda qadimgi davr, ilk davlat tuzilmalari, o‘rta asrlar, yangi tarix va zamonaviy O‘zbekiston tarixiga oid materiallarni ko‘rish mumkin.
Ekspozitsiya orqali tashrif buyuruvchi nafaqat alohida tarixiy shaxslar yoki voqealar, balki O‘zbekiston hududida davlatchilik, madaniyat, hunarmandchilik, savdo va ijtimoiy hayotning qanday shakllanganini ham kuzatishi mumkin.
O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi ilmiy-tadqiqot faoliyatini ham olib boradi. Mutaxassislar fondlardagi ashyolarni o‘rganadi, tavsiflaydi, ilmiy kataloglar va monografiyalar tayyorlaydi, ko‘rgazmalar tashkil etadi. Muzeyda tarix va muzeyshunoslik yo‘nalishlarida ilmiy izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar bilan ham ishlanadi. Oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik doirasida tarix, arxeologiya, san’atshunoslik va muzeyshunoslik bo‘yicha ta’lim jarayonlariga ham hissa qo‘shib kelinmoqda.
Muzeyning 150 yillik faoliyati davomida uning ilmiy va amaliy tajribasi boshqa muzeylar tashkil etilishida ham qo‘llanilgan. 1999–2025-yillarda tashkil etilgan 50 dan ortiq yangi muzeyga ilmiy maslahat va amaliy yordam ko‘rsatilgani qayd etiladi.
Bu jarayon O‘zbekiston muzeylar tizimining shakllanishida davlat tarix muzeyining faqat eksponatlarni saqlovchi emas, balki metodik va ilmiy markaz sifatidagi o‘rnini ham ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda muzey xorijiy muzeylar va ilmiy muassasalar bilan hamkorlikni kengaytirib kelmoqda. Koreya, Yaponiya, Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Germaniya, AQSH, Ozarbayjon, Hindiston, Belarus, Mongoliya, Ummon Sultonligi, Qirg‘iziston va boshqa davlatlardagi tashkilotlar bilan aloqalar yo‘lga qo‘yilgan.
2021–2025-yillarda muzeyning Fransiya, Saudiya Arabistoni, Xitoy va Germaniyada tashkil etilgan xalqaro ko‘rgazmalardagi ishtiroki ham uning O‘zbekiston tarixini xorijda targ‘ib qilishdagi faoliyatini kengaytirgan.
2020-yil 29-mayda O‘zbekiston tarixi davlat muzeyining filiali sifatida Toshkent muzeyi ochildi. Bu muassasa poytaxt tarixini alohida yo‘nalishda o‘rganish va namoyish etishga xizmat qiladi.
Shunday qilib, 1876-yilda "Toshkent muzeyi" nomi bilan boshlangan tarix bugun Toshkent va butun O‘zbekiston tarixini turli yo‘nalishlarda o‘rganadigan va targ‘ib qiladigan keng muzey tizimiga aylangan.
Bugun O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi o‘zining 150 yillik tarixini nishonlamoqda. 1876-yilda Toshkentda tashkil etilgan kichik muzeydan boshlangan yo‘l bir yarim asr davomida Markaziy Osiyo tarixini o‘rganuvchi yirik ilmiy-ma’rifiy muassasaga olib keldi.
Muzeyning 150 yilligi nafaqat bir muassasaning yubileyi, balki O‘zbekiston hududida muzeychilik, tarixni o‘rganish va madaniy merosni saqlash an’analarining ham bir yarim asrlik tarixini anglatadi. Bugun uning fondlarida saqlanayotgan yuz minglab ashyolar va ekspozitsiyalarda namoyish etilayotgan tarixiy manbalar O‘zbekistonning uch ming yillik davlatchilik tarixini avlodlarga yetkazishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
