“Bizlarni ham aldab ketyapti. Aldab ketganini yarim soat ötgandan keyin tuşunib qolyapmiz” – Bojxona vakili

Bojxona vakillarining ta’kidlaşiça, ayrim şaxslar qimmat telefonlarni qonuniy olib kirilgandek körsatiş uçun arzon qurilmalarning hujjatlaridan foydalanmoqda. Masalan, deklaratsiyada arzon telefon körsatiladi, uning IMEI kodi örniga esa qimmat smartfonning kodi yoziladi. Boşqa holatlarda telefonning dasturiy ta’minoti özgartirilib, unda boşqa qurilmaning kodi körinadigan qilinadi.

Anjumanda söz olgan bojxona vakillaridan biri bunday holatlarni xodimlar ham darhol aniqlay olmayotganini aytdi:

“Men özim ham borib kördim, Farhod aka bilan birga aeroportda turibmiz. Bizlarni ham aldab ketyapti. Aldab ketganini bir yarim soat ötgandan keyin tuşunib qolyapmiz. Qiyin-da”.

Vakillarga köra, telefonda körsatilgan IMEI kodi aynan öşa qurilmaga tegişlimi yoki boşqa telefondan olinganmi buni aniqlaş uçun bojxonaning mavjud axborot tizimlari har doim ham yetarli emas. Ayrim tekşiruvlar maxsus bilim va qöşimça ma’lumotlarni talab qiladi.

Qömita ma’lumotiga köra, muammoni hal qiliş uçun Toşkent xalqaro aeroportida UZIMEI mutaxassislarining doimiy işlaşi yölga qöyilgan. Endi telefonning IMEI kodi özgartirilganiga şubha tuğilsa, bojxona xodimlari ularga murojaat qiladi. Şundan söng telefonlarni rasmiylaştiriş qayta boşlangan.

Anjumanda vaqtinça saqlovga olingan bir neça yuzta telefonni egalariga qaytariş boşlangani ham aytildi. Biroq uşlab qolingan qurilmalarning aniq soni va ularning barçasi qaçon qaytarilişi ma’lum qilinmadi.

Bojxona telefonlarni 30 kungaça majburiy saqlaş yoki bir kun içida rasmiylaştiriş uçun qöşimça haq undiriş tartibi joriy etilganini rad etdi. Qömitaning bildirişiça, telefonlarni rasmiylaştiriş ularning IMEI kodlari va qonuniy olib kirilganiga oid masalalarni aniqlaştiriş uçun vaqtinça töxtatilgan.

Anjumanda jurnalistlar telefonlarni rasmiylaştiriş qaysi hujjat asosida töxtatilgani, uning raqami va sanasini söradi. Bojxona vakillari Bojxona kodeksining 202-moddasiga tayanib, tekşiruvga mutaxassis jalb qiliş zarur bölganini tuşuntirdi.

Jurnalistlardan biri esa mutaxassis jalb qiliş huquqi butun rasmiylaştiriş jarayonini töxtatişga ham asos böladimi, degan savolni qöydi. Javobda şubhali qurilmalar böyiça mutaxassis xulosasi kerakligi takrorlandi. Rasmiylaştirişni töxtatiş haqidagi alohida hujjatning raqami va sanasi keltirilmadi. Bojxona tomoni barça telefonlar importi töxtatilmaganini ham ta’kidladi. Vakillarning aytişiça, yuk deklaratsiyasi orqali olib kirilayotgan telefonlarni rasmiylaştiriş davom etgan, Toşkent aeroportida esa xavfi yuqori deb baholangan qurilmalar mutaxassis tekşiruvi uçun vaqtinça saqlovga olingan.

Jurnalistlar mutaxassis yoki texnik imkoniyat yetişmagani uçun nega fuqarolar sarson bölişi kerakligini ham söradi. Bojxona vakili vaziyatni oldindan kutilmagan holat sifatida izohlab, yuzaga kelgan noqulayliklar uçun uzr söradi.

Telefonini oliş uçun qayta kelişga majbur bölgan fuqarolarning xarajatlari va ularga yetgan zararni qoplaş böyiça esa aniq tartib aytilmadi. Vakillar har bir holat alohida körib çiqilişi va odamlarga qöşimça noqulaylik tuğdirmaslikka harakat qilinişini bildirdi.

Anjumanda tekşiruvni çetlab ötişga urinişlar böyiça misollar ham keltirildi. Jumladan, 80 ta simsiz quloqçin deklaratsiyasida 3 200 ta IMEI kodi, mingta telefon platasi hujjatlarida esa 1 995 ta kod körsatilgani aytildi. Bojxona vakillariga köra, bu kodlar orasida qimmat smartfonlarga tegişlilari bölganligi ham aytildi.

Qömitaning press-relizida yana bir holat qayd etilgan: “Techno” rusumidagi 10,6 mingdan ortiq qurilma uçun hujjatlarga aslida iPhone va Samsung telefonlarining IMEI kodlari kiritilgani aniqlangan. Bojxona bunday usullar orqali boşqa telefonlarni qonuniy röyxatdan ötkazişga urinişlarning oldini oliş uçun avtomatik tekşiruvlar joriy etilganini bildirdi. Ammo qurilmaning öziga boşqa IMEI kodi yozilgan holatlarni aniqlaş qöşimça tekşiruvni talab qilmoqda.

Jurnalistlar UZIMEI uçun olinadigan yiğim miqdori qanday hisoblangani va tuşgan mablağlar nimaga sarflanişini ham söradi. Markaz vakili yiğim hukumatning 778-son qarori bilan belgilanganini aytdi. Biroq tizim xarajatlarining batafsil hisob-kitobi keltirilmadi.

Jurnalistlardan biri 2025-yilda UZIMEI orqali 700 milliard sömga yaqin tuşum bölgani haqidagi ma’lumotni tilga olib, bu pul nimaga işlatilganini söradi. Uşbu raqam anjumanda alohida tasdiqlanmadi. Mablağlar sarfi haqidagi savolni esa UZIMEIga bağişlangan boşqa anjumanda kötariş ma’qul ekani aytildi.

Muhokama davomida bojxona tölovlari bilan IMEI kodini röyxatdan ötkaziş yiğimi alohida tölovlar ekani ham ta’kidlandi. Anjumanda bojxona vakili Jahon savdo taşkilotiga qöşiliş böyiça muzokaralarda mobil qurilmalar uçun boj stavkasini nol foiz miqdorida kelişilganini ma’lum qildi. Uning aytişiça, bunda qöşilgan qiymat soliği saqlanib qoladi. Biroq yangi stavka qaçondan kuçga kirişi va uni belgilovçi hujjat haqida ma’lumot berilmadi. UZIMEI yiğimini bekor qiliş haqida ham gapirilmadi.

Qömita ma’lumotiga köra, 2026-yilning 10 oyida Özbekistonga 4,1 millionta mobil qurilma rasmiy olib kirilgan. Bu ötgan yilning şu davridan bir milliontaga köp. Uşbu importdan undirilgan bojxona tölovlari 2 trillion sömni taşkil etgan. Qömita ösişni noqonuniy importga qarşi çoralar va UZIMEI bilan ma’lumot almaşiş tizimining rivojlantirilişi bilan izohladi.